Bal ve polenin yanında, kovandan elde edilen bir diğer değerli ürün de propolistir. Halk arasında "arı zamkı" ya da "arı tutkalı" olarak da bilinir. Bu yazıda propolisin ne olduğunu, arıların onu nasıl ürettiğini, hangi formlarda bulunduğunu ve özellikle sıvı propolis ekstraktını kullanırken nelere dikkat etmeniz gerektiğini anlatıyoruz.

Propolis nedir?

Propolis, bal arılarının ağaç tomurcuklarından ve bitki kabuklarından topladığı reçinemsi maddeleri, balmumu ve kendi salgılarıyla karıştırarak oluşturduğu yapışkan bir maddedir. Adı Yunanca "önünde" anlamına gelen "pro" ve "şehir" anlamına gelen "polis" kelimelerinden gelir; yani "şehrin önünde" demektir.

Bu isim, propolisin kovandaki görevine de işaret eder. Arılar propolisi kovanın çatlaklarını kapatmak, iç yüzeyleri kaplamak ve kovan girişini daraltmak için kullanır. Kovana giren ve dışarı taşınamayacak kadar büyük olan yabancı canlıların üzeri de propolisle kaplanır.

Propolis neler içerir?

Propolisin bileşimi; toplandığı bölgeye, mevsime ve arıların ulaşabildiği bitki örtüsüne göre büyük farklılık gösterir. Genel olarak şu bileşenlerden oluşur:

• Yaklaşık yarısı, flavonoidler ve fenolik asitler gibi polifenolleri de içeren bitkisel reçinelerden
• Yaklaşık üçte biri balmumundan
• Daha küçük oranlarda uçucu yağlar, polen ve diğer organik bileşiklerden

Bileşimdeki bu çeşitlilik, propolisin renginin sarıdan kahverengiye, yeşilden kırmızımsı tonlara kadar değişmesinin de nedenidir. Ilıman iklimlerde arılar reçineyi çoğunlukla kavak tomurcuklarından toplar.

Propolis; bal, polen ve arı sütünden nasıl ayrılır?

Kovandan elde edilen ürünler sıklıkla birbirine karıştırılır. Aralarındaki farkı kısaca şöyle özetleyebiliriz:

• Bal: Arıların çiçek nektarını işleyip olgunlaştırarak ürettiği tatlı besindir.
• Polen: Arıların çiçeklerden topladığı ve kovanda besin olarak kullandığı çiçek tozlarıdır.
• Arı sütü: Genç işçi arıların salgıladığı, larvaları ve ana arıyı beslemek için kullanılan besindir.
• Propolis: Bitki reçineleri ve balmumundan oluşan, besin olarak değil kovanı korumak ve onarmak için kullanılan yapışkan maddedir.

Görüldüğü gibi propolis, diğer arı ürünlerinden farklı olarak arıların besini değil, kovanın yapı ve bakım malzemesidir.

Ham propolis neden ekstrakt hâline getirilir?

Kovandan toplanan ham propolis yapışkan, sert ve balmumu ile çeşitli kalıntılar içeren bir maddedir; bu hâliyle tüketime uygun değildir. Bu nedenle propolis, içindeki bileşenleri çözmek ve balmumundan ayırmak için bir çözücüyle ekstrakte edilir. En yaygın kullanılan çözücü gıda sınıfı etanoldür; su, gliserin veya bitkisel yağ bazlı ekstraktlar da bulunur. Kaliteli bir ekstraktın etiketinde propolis oranı veya porsiyon başına propolis miktarı açıkça yazılır.

Propolis hangi formlarda bulunur?

• Damla şeklinde kullanılan sıvı ekstraktlar
• Ağız ve boğaz spreyleri
• Kapsül ve tabletler
• Pastiller
• Bal ile karıştırılmış ürünler

Sıvı propolis nasıl kullanılır?

Sıvı ekstraktlarda porsiyon genellikle damla sayısıyla tarif edilir. Kullanım miktarı, ürünün propolis oranına ve kullanıcının yaşına göre değiştiği için daima etiketteki öneriye uyulmalıdır. Pratik birkaç ipucu:

• Damlaları bir çay kaşığı bal ile ya da az miktarda su veya meyve suyu ile karıştırarak tüketebilirsiniz.
• Alkol bazlı ekstraktlar suya damlatıldığında içecek sütümsü bir görünüm alabilir. Bu, reçinelerin suda çözünmemesinden kaynaklanır ve normaldir.
• Propolisin keskin bir tadı vardır ve ağızda hafif bir uyuşma hissi bırakabilir.
• Etikette tok karnına kullanım öneriliyorsa bu öneriye uyun.
• Çocuklarda yalnızca etikette o yaş grubu için belirtilen porsiyonu kullanın.

Kimler dikkatli olmalı?

• Arı ürünlerine karşı alerjisi olanlar propolis kullanmamalıdır.
• Kavak tomurcuklarına veya bazı bitkisel reçinelere karşı alerjisi bilinen kişilerin de dikkatli olması gerekir.
• Hamile ve emziren kadınlar ile düzenli ilaç kullananlar, kullanmadan önce hekime danışmalıdır.
• Alkol bazlı ekstraktlar az miktarda da olsa etanol içerir; alkol tüketmemesi gereken kişiler bu bilgiyi göz önünde bulundurmalıdır.

Propolisi ilk kez kullanıyorsanız ve alerjik bir bünyeniz varsa, kullanmadan önce mutlaka hekiminize danışın.

Etiket okurken nelere bakmalı?

• Propolis oranı veya porsiyon başına propolis miktarı
• Kullanılan çözücü (etanol, su, gliserin vb.)
• Yaş gruplarına göre önerilen porsiyon
• Alerjen uyarıları
• Üretici bilgileri ve takviye edici gıdalar için gerekli onay veya kayıt bilgileri

Saklama önerileri

Sıvı propolisi serin, kuru ve doğrudan güneş ışığı almayan bir yerde, ağzı sıkıca kapalı olarak saklayın. Damlalığı kullandıktan sonra temizleyip yerine takmak, şişe ağzında reçine birikmesini önler. Ürünü çocukların ulaşamayacağı bir yerde muhafaza edin.

Son olarak hatırlatalım: Propolis için mevzuatta onaylanmış bir sağlık beyanı bulunmamaktadır. Propolis içeren ürünler, çeşitli ve dengeli bir beslenmenin yanında, etiketteki önerilere uygun biçimde kullanılmalıdır.

Yasal not: Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Takviye edici gıdalar ilaç değildir; hastalıkların önlenmesi veya tedavi edilmesi amacıyla kullanılmaz ve normal beslenmenin yerine geçemez. Hamilelik, emzirme dönemi, ilaç kullanımı veya bir sağlık sorununuz varsa takviye kullanmadan önce hekiminize danışınız.